BEN ZION WACHOLDER

Ben Zion Wacholder urodził się 23 września 1921 roku jako drugie dziecko w rodzinie Pinchasa Szlomo Wacholdera i Fejgi z d. Lederman. Rodzina mieszkała przy głównej ulicy w Ożarowie – Alei 3 Maja 23/2. Hillel Adler wspomina, że ojciec Ben Ziona był jednym z najbardziej utalentowanych talmudystów mieście. Często widywano go przesiadującego przy podokiennym stole i studiującego święte księgi. Jego żona zajmowała się sprzedażą mleka i sera, które dostarczała swoim żydowskim klientom, wcześniej kupując je od polskich rolników. Mimo to, sytuacja materialna rodziny była trudna. Pomimo całych dni Pinchasa spędzanych na modlitwie, dobry Pan nigdy nie zsyłał z nieba wystarczająco dużo, aby nakarmić jego trójki dzieci, z których najstarszą była dziewczynka o imieniu Hendel [HA 1997, 56]. Była wyjątkowo zdolnym dzieckiem. Autor wspomina, że osiągała dobre wyniki w nauce jidysz, polskiego czy hebrajskiego. Ojciec kształcił ją w Talmudzie, a fakt, że razem z nim rozwiązywała spory, paradoksalnie wywoływał w nim ogromny żal. We wspomnieniach Adlera czytamy bowiem: Z taką talmudyczną wiedzą Reb Pinchas żałował, że nie jest chłopcem, który pewnego dnia mógłby zostać rabinem [HA 1997, 56].

Ben Zion, jak sam wspomina, był trudnym dzieckiem. Ukończył 5 klas elementarnej szkoły publicznej w Ożarowie (powtarzał drugą i piątą klasę), po czym rozpoczął edukację religijną w jesziwie Bejs Josef  w Końskich – miejscowości oddalonej o około 100 km. Następnie kontynuował edukację w jesziwie Ohel Tora, założonej przez Elchanana Wassermana  w Baranowiczach (do 1945 roku miasto leżało w Polsce, obecnie na Białorusi). Powrócił do Ożarowa już po wybuchu wojny. Razem z rodziną podjął decyzję o swojej ucieczce z getta. Udało mu się tego dokonać na tuż przed likwidacją getta. Przeżył dzięki kenkarcie i fałszywemu świadectwu chrztu, a po ucieczce pracował w obozie pracy aż do wyzwolenia. Po wojnie wyemigrował do Paryża, następnie do Bogoty w Kolumbii, a stamtąd w 1947 roku do Stanów Zjednoczonych (dzielnica Wiliamsburg na nowojorskim Brooklynie). Dnia 7 września 1952 roku poślubił Touby z d. Kamil (zm. w grudniu 1990), z którą miał czworo dzieci: Nina, Sholom (zm. 2015), David i Hannah. Po śmierci Touby ożenił się ponownie. Jego druga żona Elizabeth Joanne Krukowski – również ocalona z Holokaustu – zmarła w 2004 roku.

W 1951 roku zdobył bakalaureat z literatury angielskiej na Yeshiva University, otrzymał również ordynację rabinacką. Doktorat uzyskał dziewięć lat później na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles na podstawie rozprawy poświęconej Mikołajowi z Damaszku [publikację Nicolaus of Damascus, Berkeley i Los Angeles 1962 zadedykował pamięci swojej rodziny: Dedicated to the memory of Sarah Hendil, my sister, Pinhas Shelomoh, my father, Feiga, my mother, Aharon, my brother, Shifra, my sister, who, together with the entire Jewish community of Ozarow, Poland, were carried away to an extermination camp, October, 1942; BZW 1962 V]. W 1963 roku został wykładowcą Hebrew Union College - Jewish Institute of Religion Cincinnati w Ohio. Jednak znany szerszemu gronu stał dzięki publikacji odczytanych zwojów znad Morza Martwego. Dokonał tego razem ze swoim doktorantem Martinem Abeggiem. Świat akademicki okrzyknął ich „wyzwolicielami zwojów”, a prasa chwaliła za wydobycie na światło dzienne skarbu, który jest własnością cywilizacji, a nie wyizolowanej grupki uczonych. „Wyizolowana grupka” okrzyknęła ich złodziejami i zdrajcami (AJP, 221). Wkład Wacholdera w rozwój badań nad zwojami qumrańskimi jest nie do przecenienia, nie tylko ze względu na jego publikacje, ale także na popularyzację i udostępnienie szerszemu gronu uczonych zwojów z IV groty. Z okazji jego siedemdziesiątych urodzin wydano dedykowaną jego pamięci monografię wieloautorską pod znamiennym tytułem Pursuing the Text. Jego ostatnia publikacja na temat nowego Dokumentu Damasceńskiego ukazała się w 2007 roku. W 2009 rokue The American Jewish Archives Journal poświęcił ponad stu stronicowy artykuł również jego wieloletnim badaniom, które prowadził mimo doskwierających mu problemów ze wzorkiem, spowodowanych wydarzeniami z okresu II Wojny Światowej. Zmarł 29 marca 2011 roku w domu swojej córki Niny w Nowym Jorku. Został pochowany na Cmentarzu Erec ha-Chaim w Bejt Szemesz blisko Jerozolimy. Na macewie zapisano: Tutaj jest pochowany Ben Zion Wacholder syn Pinchasa Szlomo i Fejgi. Ożarów i Cincinnati. Uczony i nauczyciel (w języku hebrajskim gra słów – oba mają ten sam rdzeń – przypis ŁRz). 23 Adar II, 5771. T.N.Tz.B.H. (skrót: Tav' Nun' Tzadi' Bet' Hey' – oznaczający: Niech dusza jego będzie związana węzłem życia). Poniżej umieszczono napis: Na wieczną pamiątkę jego ojca rabina Pinchasa Szlomo, jego matki Fejgi, jego sióstr Sary Hendel i Szifry, jego brata Aarona, którzy zostali unicestwieni wraz z innymi mieszkańcami ich miasta. Ożarów i Treblinka.

Wspomnienia Ben Ziona z czasów wojny nigdy nie zostały ukończone. Opublikowane przez jego wnuczkę Shifrę Goldenberg dwa rozdziały również nie są pełnym opisem tamtych wydarzeń. Wacholder rozpoczął pracę nad nimi pod koniec XX wieku. Początkowo spisywał je ręcznie, później kontynuował przy użyciu komputera. W wyniku kradzieży sprzętu zachowały się jedynie ręczne notatki z tekstem pierwszego i niedokończonym drugim rozdziałem. Obraz Ożarowa jaki w nich kreśli dostarcza informacji na temat wydarzeń początku II Wojny Światowej, trzech kolejnych lat jej trwania czy wreszcie okresu likwidacji getta. To także opis wewnętrznych doświadczeń, retrospekcja tamtego, traumatycznego okresu w życiu. W obliczu szczątkowych świadectw byłych żydowskich mieszkańców Ożarowa ranga tych wspomnień domaga się publikacji i przedstawienia szerszemu gronu. Jest to bowiem jeden z niewielu istniejących tekstów, opisujących dzieje małego żydowskiego miasteczka, które było. Żadne z żydowskich świadectw byłych mieszkańców Ożarowa – ocalonych z Holokaustu – nie zostało jeszcze opublikowane w całości w języku polskim.

Zapraszamy do lektury fragmentu pierwszego rozdziału Wspomnień.

Osoby posiadające jakiekolwiek informacje na temat ożarowskiego okresu Ben Ziona lub pochodzącej z Zawichostu rodziny Wacholderów uprzejmie prosimy o kontakt.

Podpisy do zdjęć:

  1. 1986 - Nina, Ben Zion i Touby
  2. 1987 - Ben Zion i Shifra Goldenberg (c. Niny i Roberta)
  3. 1989 - Touby, Ben Zion, Hannah z mężem Danielem Katsmanem, na rękach syn Ezra
  4. ok. 1992 - Robert Goldenberg, Ben Zion, Sholom z żoną Michelle, na kolanach Ben Ziona Jonasz, obok Aaron (s. Shlomo i Michelle) i Shifra
  5. 1997 - Światowy Kongres Żydów w Jerozolimie - Tammuz 5757
  6. 2001 - Ben Zion i Tova (c. Hannah i Daniela)
  7. Cmentarz Erec ha-Chaim w Bejt Szemesz blisko Jerozolimy
  8. Cmentarz Erec ha-Chaim w Bejt Szemesz blisko Jerozolimy
    * Tłumaczenie inskrypcji w tekście powyżej.